Wat is legionella en waarom is het gevaarlijk?

Legionella is een bacterie die van nature voorkomt in zoet water. In lage concentraties is de bacterie onschadelijk, maar als ze zich kan vermenigvuldigen in leidingwaterinstallaties, wordt ze een serieus gezondheidsrisico. Besmetting met legionella kan leiden tot de veteranenziekte, een ernstige longontsteking die dodelijk kan zijn.

Hoe groeit legionella?

De legionellabacterie gedijt het best in stilstaand water met een temperatuur tussen 25 en 50 graden Celsius. Dat is precies het temperatuurbereik dat in veel leidingwaterinstallaties voorkomt. Denk aan:

Warmwaterleidingen die niet heet genoeg zijn (onder 60 graden)
Dode leidingen waar water stilstaat (niet-gebruikte tappunten, afgesloten kamers)
Boilers en warmwatervaten met een te lage insteltemperatuur
Koeltorens en verdampingscondensoren
Whirlpools en bubbelbaden die niet goed onderhouden worden

Bij temperaturen boven 60 graden sterft de bacterie af. Onder 20 graden kan ze nauwelijks groeien. Het probleem zit in het tussengebied, en precies daar zitten veel installaties.

Hoe raak je besmet?

Je raakt besmet door het inademen van kleine waterdruppeltjes (aerosolen) die de bacterie bevatten. Dat kan bij:

Douchen (de meest voorkomende besmettingsbron)
Het gebruik van sproei-installaties
Koeltorens in de buurt van gebouwen
Bubbelbaden en whirlpools
Fonteinen en waterpartijen

Belangrijk: je kunt legionella niet oplopen door water te drinken. Het gaat specifiek om de inademing van besmette waternevels. Ook overdracht van mens op mens komt niet voor.

Veteranenziekte: symptomen en verloop

De veteranenziekte (legionellose) is een ernstige vorm van longontsteking veroorzaakt door de Legionella pneumophila bacterie. De naam komt van de eerste grote uitbraak in 1976 bij een veteranenbijeenkomst in Philadelphia.

Symptomen

De eerste klachten verschijnen meestal 2 tot 10 dagen na besmetting:

Hoge koorts (boven 39 graden)
Droge hoest
Hoofdpijn en spierpijn
Kortademigheid
Verwardheid (vooral bij ouderen)
Diarree en misselijkheid

Pontiac-koorts

Naast de veteranenziekte bestaat er een mildere variant: Pontiac-koorts. Die lijkt op een griepje en gaat meestal vanzelf over binnen een week. Niet iedereen die legionella inademt wordt ernstig ziek.

Wie loopt extra risico?

Niet iedereen is even kwetsbaar. Extra risico lopen:

Mensen boven de 50 jaar
Rokers en ex-rokers
Mensen met een verzwakt immuunsysteem (transplantatiepatienten, chemotherapie)
Chronisch longpatienten
Diabetespatienten
Mensen die medicijnen gebruiken die het immuunsysteem onderdrukken

Gezonde mensen onder de 50 lopen een relatief laag risico, maar uitsluiten kun je het nooit.

Hoe groot is het probleem in Nederland?

In Nederland worden jaarlijks zo'n 400 tot 600 gevallen van legionellose gemeld bij het RIVM. Het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk hoger, omdat niet alle longontstekingen op legionella worden getest. Per jaar overlijden in Nederland gemiddeld 20 tot 30 mensen aan de veteranenziekte.

De grootste uitbraak in Nederland vond plaats in 1999 op de Westfriese Flora in Bovenkarspel. Daarbij raakten meer dan 300 mensen besmet via een bubbelbad op de bloemententoonstelling. 32 mensen overleden.

Na die uitbraak is de regelgeving rond legionellapreventie fors aangescherpt. Eigenaren van zogeheten prioritaire installaties (ziekenhuizen, hotels, campings, zwembaden, zorginstellingen) zijn sindsdien wettelijk verplicht om een risicoanalyse en beheersplan te laten opstellen door een BRL 6010 gecertificeerd bedrijf.

Wettelijke verplichtingen

De regels rond legionellapreventie zijn vastgelegd in het Drinkwaterbesluit en de Drinkwaterregeling. De belangrijkste punten:

Prioritaire instellingen moeten een risicoanalyse en beheersplan hebben
Die moeten worden opgesteld door een BRL 6010 gecertificeerd adviesbureau
Er moet periodiek een legionellabeheersplan worden gevolgd (temperatuurmetingen, spoelen van leidingen)
Bij overschrijding van de norm (100 KVE/liter) moeten direct maatregelen worden genomen

De inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) houdt toezicht. Bij overtredingen kunnen boetes worden opgelegd.

Preventie in het kort

Legionellapreventie draait om drie principes:

Temperatuur: warmwater boven 60 graden houden, koudwater onder 25 graden
Doorstroming: voorkom stilstaand water in leidingen (regelmatig spoelen van weinig gebruikte tappunten)
Onderhoud: regelmatige controle van installaties, verwijderen van dode leidingen, schoonhouden van boilers

In de vervolgartikelen op deze site gaan we dieper in op de risicoanalyse, het beheersplan en de kosten van legionellapreventie.

Veelgestelde vragen

Kan ik legionella ruiken of proeven?

Nee. De bacterie is onzichtbaar, reukloos en smaakloos. Je kunt alleen via laboratoriumanalyse vaststellen of er legionella in het water zit.

Is legionella in koud water ook gevaarlijk?

In theorie kan legionella ook in koud water voorkomen, maar de bacterie groeit nauwelijks onder 20 graden. Het risico zit vooral in warm water en leidingen waar water opwarmt tot boven de 25 graden.

Hoe snel vermenigvuldigt legionella zich?

Onder ideale omstandigheden (35-40 graden, stilstaand water, biofilm) kan de bacterie zich elke 4 tot 6 uur verdubbelen. In een week tijd kan een kleine besmetting uitgroeien tot een gevaarlijke concentratie.

Laatst bijgewerkt: april 2026