Hoe voorkom je legionella?

Legionellapreventie draait om drie dingen: het water heet of koud genoeg houden, stilstand voorkomen en de installatie goed onderhouden. Klinkt simpel, maar in de praktijk gaat het regelmatig mis. Zeker in grotere gebouwen met uitgebreide leidingnetwerken zijn er veel plekken waar de bacterie zich ongemerkt kan vermenigvuldigen.

De drie pijlers van legionellapreventie

1. Temperatuurbeheer

De legionellabacterie groeit het best tussen 25 en 50 graden Celsius. De effectiefste maatregel is daarom temperatuurbeheersing:

Warmwater: houd de boiler of warmteopwekker op minimaal 60 graden. Aan het tappunt mag de temperatuur niet lager zijn dan 55 graden na een minuut doorstroming.
Koudwater: houd koudwaterleidingen onder 25 graden. Dat betekent dat koudwaterleidingen niet langs warmtebronnen mogen lopen (CV-leidingen, verwarmingsbuizen, zonbestraalde gevels).
Thermische desinfectie: bij een besmetting wordt de installatie doorgespoeld met water van minimaal 70 graden. Dit doodt de bacterie, maar is geen structurele oplossing.

2. Doorstroming

Stilstaand water is de ideale omgeving voor legionella. In leidingen waar geen water doorheen stroomt, kan de bacterie zich ongestoord vermenigvuldigen.

Spoel weinig gebruikte tappunten minimaal wekelijks door. Laat het water minstens 2 minuten lopen zodat vers water de leiding bereikt.
Verwijder dode leidingen: leidingen die nergens meer op zijn aangesloten (bijvoorbeeld na een verbouwing) zijn broedplaatsen. Laat ze door een installateur afdoppen of verwijderen.
Let op seizoensgebonden gebruik: in vakantiewoningen, campings of scholen staan leidingen soms weken stil. Spoel de hele installatie grondig door voordat het gebouw weer in gebruik wordt genomen.
Circulatieleidingen: in grote gebouwen zorgt een retourleiding (circulatieleiding) ervoor dat warmwater continu rondpompt. Controleer regelmatig of de circulatiepomp goed werkt.

3. Onderhoud

Goed onderhoud voorkomt dat de omstandigheden voor legionellagroei ontstaan:

Ontkalken en reinigen van doucheknoppen, perlatoren (zeefjes op de kraan) en boilers. Kalkafzetting en biofilm bieden voedingsstoffen voor de bacterie.
Controleer temperaturen op vaste meetpunten. Leg de resultaten vast in een logboek.
Inspecteer de installatie jaarlijks op dode leidingen, lekken en andere afwijkingen.
Vervang verouderde onderdelen: oude rubberslangen, flexibele aansluitingen en verouderde boilers vormen een groter risico.

Specifieke maatregelen per type installatie

Koeltorens

Koeltorens vernevelen grote hoeveelheden water en kunnen bij besmetting een wijd bereik hebben. De regelgeving voor koeltorens is streng:

Registratieplicht bij de overheid
Regelmatige bemonstering (minimaal 4x per jaar)
Onderhoud en reiniging volgens het beheersplan
Bij overschrijding van de norm: direct stilleggen en desinfecteren

Whirlpools en bubbelbaden

Bubbelbaden zijn een bekende risicobron vanwege de combinatie van warm water en sterke verneveling:

Dagelijks desinfecteren (chloor of broomtabletten)
Wekelijks filter reinigen
Temperatuur niet boven 40 graden als het bad niet wordt gebruikt
Maandelijkse bemonstering

Zorginstellingen en ziekenhuizen

Hier is het risico het grootst vanwege kwetsbare bewoners. Extra maatregelen:

Thermische desinfectie van alle tappunten bij opname van immuungecompromitteerde patienten
Point-of-use filters op tappunten in risicoafdelingen
Frequentere bemonstering (maandelijks op kritieke punten)
Registratie van alle temperatuurmetingen in een digitaal systeem

Scholen en sportcomplexen

Scholen hebben vaak te maken met lange periodes van stilstand (vakanties):

Automatische spoelkleppen op weinig gebruikte tappunten
Spoelprotocol na elke vakantieperiode
Extra aandacht voor gymzaaldouches (veel verneveling, wisselend gebruik)

Wanneer een specialist inschakelen?

In deze situaties is het verstandig om een BRL 6010 gecertificeerd adviesbureau in te schakelen:

Bij een nieuwe installatie of verbouwing: laat de risicoanalyse meteen meenemen in het ontwerp.
Bij een prioritaire instelling: je bent wettelijk verplicht om een risicoanalyse en beheersplan te hebben dat is opgesteld door een gecertificeerd bureau.
Bij een positieve monstername: als er legionella is aangetroffen in het water, wil je een specialist die de bron vindt en een saneringsplan opstelt.
Bij twijfel: als je niet zeker weet of je installatie risico's bevat, is een eenmalige risicoanalyse een verstandige investering.

Wat werkt niet?

Sommige maatregelen lijken logisch maar zijn niet effectief:

Alleen spoelen als het probleem er al is: spoelen is preventief. Als de legionella-concentratie al hoog is, lost spoelen alleen het probleem niet op.
De boilertemperatuur verlagen om energie te besparen: begrijpelijk vanuit energieperspectief, maar onder de 60 graden vergroot je het legionellarisico. Zoek naar andere besparingsmaatregelen.
Alleen de kraan laten lopen: 10 seconden de kraan openzetten is onvoldoende. Het water in de hele leiding moet worden ververst, en dat kost minimaal 2 minuten.

Preventie versus genezing

Legionellapreventie is altijd goedkoper dan de gevolgen van een besmetting. Een uitbraak kan leiden tot:

Hoge zorgkosten en arbeidsverzuim
Reputatieschade (met name voor hotels, zwembaden en zorginstellingen)
Boetes van de ILT
Aansprakelijkheidsclaims
Tijdelijke sluiting van het gebouw

Een goede risicoanalyse kost een paar honderd tot een paar duizend euro. De kosten van een uitbraak lopen makkelijk in de tienduizenden of meer.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak moet ik temperaturen meten?

Voor prioritaire instellingen schrijft het beheersplan de frequentie voor, meestal wekelijks of maandelijks op vaste meetpunten. Voor niet-prioritaire installaties is het verstandig om minimaal elk kwartaal te meten.

Mag ik zelf legionellapreventie uitvoeren?

De dagelijkse beheersmaatregelen (spoelen, temperatuur meten) mag je zelf doen. Maar de risicoanalyse en het beheersplan moeten worden opgesteld door een BRL 6010 gecertificeerd bedrijf. Monstername mag alleen door een geaccrediteerd laboratorium.

Is een legionellafilter een goede oplossing?

Point-of-use filters (kraanfilters) zijn een goede tijdelijke maatregel, bijvoorbeeld na een besmetting of bij kwetsbare patienten. Ze zijn geen vervanging voor structurele preventie. De filters moeten bovendien regelmatig worden vervangen.

Laatst bijgewerkt: april 2026